Plattegrond van een Netkritiek

Geert Lovink en Pit Schultz

1. Toward a European Standard Code for Critical Interchange (ESCCI)

Wanneer we het net eenvoudigweg beschouwen als een "kind van de
moderniteit", dan valt ook het klassieke genre van de kritiek onder
deze noemer. In het tijdperk van massale conformiteit, micropraktijk
en ik-beheer, is de kritiek echter in de vergetelheid geraakt. De
eigentijdse commentatoren houden zich enkel nog bezig met de
korrektie van bepaald maatschappelijk gedrag. De opiniemakers
beschouwen enkel wat achter hen ligt, zien de diversiteit pas vanop
veilige afstand. Het gelukkige toeval wordt ervaren als persoonlijke
triomf; men is immers niet geëngageerd. Deze talking heads zonder
eigenschappen blijken zonder nut in een tijd van snelle
ontwikkelingen, waarin de recente emancipatie van computernetwerken
zeker een plaatsje vindt .

De fetisjisering van het eigen werktuig is een van de belangrijk
discussiepunten van de hedendaagse kritiek: terwijl de enen
vasthouden aan de orde van een schriftelijk discours, worden de
anderen betoverd door de grenzeloze multi-functionaliteit van hun
wensmachines. Tussen verwerping en extase ontstond een niemandsland
waar slechts weinigen vertoeven. Terwijl de wetenschappers zich
volledig toeleggen op het in-kaart-brengen van de kennis, produceren
de visionairen van de Amerikaanse Westkust met gestadig tempo nieuwe
cybermythen. Bij deze activiteit stuiten deze evangelisten van een
toekomstige technopolis op bijzonder weinig weerstand. Elke
kritische kanttekening eindigt doorgaans als netanecdote. Temidden
de ruis van de speculatie gaat het om het doorspelen van mogelijke
modellen; het einde van de wereld is slechts één van mogelijke
scenario's. Techno-kritiek is een positie waarop
hippie-conservatieven en alternatieve liberalen zich graag beroepen,
omdat ze een poëtisch-futuristische werking heeft en jeugdig-vitaal
klinkt. De "Rage against the machine" dient voornamelijk ter
verbetering van het ik-design als "leukere", meer "lichamelijke"
maatschappijkritiek. Elke cynische, verheven houding wreekt zich in
de context van een "kritiek van de nieuwe media". Gehoopt wordt dat
met de inburgerlijking van modieuze termen als "multi-media",
"virtual communities", "cyberspace" en "tele-arbeid", de daarmee
verbonden maatschappelijke omschakelingen weer naar de achtergrond
zullen worden verwezen. Tevergeefs echter. Nieuwe media zijn als
pasgeboren kinderen: ze schoppen wild en langdurig om zich heen, en
daar kan noch een verbod noch een sussend woord iets aan veranderen.
"Als we er een mode van maken, zal het allemaal wel weer weggaan,"
luidt de hoop in kringen van de oude media. Het gaat hier om een
economie van de teleurstelling: wanneer de verwachtingen omtrent
computerprestaties lang genoeg zonder gevolg blijven, wordt gewoon
de televisie weer aangeschakeld; "hoe sneller de computer, hoe
trager de software", luidt ook de ervaring van de eigentijdse
Power-gebruikers.

Je mag niet lachen met de trage verbindingen, de onafgewerkte
beelden, de concurrerende softwarepaketten die met hun overaanbod de
pret komen verpesten, e-mails die nooit aankomen, verstopte
ISDN-leidingen (bestaan die alleen in Oost-Berlijn?), servers die
verdwijnen, mailinglists die alles twee keer klasseren, het grote
aantal websites dat "under construction" is of blijft, het
schildpad-telnet, interessante IRC-sessies waarvoor niemand opdaagt,
ontgoochelend hoge telefoonkosten. De pioniers hebben echter de
juiste masochistische mentaliteit en genieten heimelijk van de
data-files. De wens vraagt immers dat de machines niet werken. Voor
visionairen is een ontoereikende performance echter taboe, iets
waarover niet gesproken kan worden en waar zeker niet mee gelachen
wordt.

De netkritiek is een ambivalent iets: ze staat met het ene been in
het stoffige Gutenberg-archief en de smerige realiteit, terwijl het
andere rust op lichaamloze digitaliteit. Ze brengt de onrust en het
onbehagen in de informatie aan de oppervlakte, en probeert tegelijk
het onverenigbare produktief te maken. Ze reist naar Virilio-land
wanneer beslissingen moeten gemaakt worden, die leiden tot
illegitieme aansluitingen, hybriede constructies, een "esthetiek van
de vertraging", en een mengelmoes van lokale en globale elementen.
Er bestaat geen apriori meer, en dus ook geen superioriteit van
hardware tegenover software. Elke verschuiving kan door een andere
worden vervangen. Toch is er behoefte aan een nieuwe,
materialistische net-analyse, die zich bekommert om copyright en
kabelrecht. Het heeft geen zin om je gewoon van de hogepriesters van
het Wired-evangelie af te wenden. De Third Wave-industrie, inclusief
cynische New Age-ideologie, vraagt om een constructieve aanpak.
Digitaal marxisme is voor deze taak te traag en te omslachtig. De
ideologiekritiek van deze stroming beweegt zich immers alleen nog in
de buurt van het culturele strijdterrein binnenin de Gutenbergiaanse
areaal. Terwijl de Europese netkritiek zal trachten een materiële
kern aan te duiden, is het de Noord-Amerikaanse kritiek vooral te
doen om een dreigende ontlichaming. De netkritiek kan zich altijd
beroepen op de datakritiek, die stelt dat skepsis ook toepasbaar is
op het eigen midden. Het volstaat immers niet om ten aanval te
trekken tegen de grote ondernemingen, de kleine entrepreneurs of de
naïeve netgebruikers. Ook wat verborgen zit achter de eigen
metaforen moet in het spel worden betrokken.

2. Over de cybernetische kritiek

Als we de klassieke wereld van de massamedia vanuit de cybercultuur
bekijken, blijkt de kritiek de belangrijkste produktieve kracht
achter berichten en informatie. Een slechte wereld ontstaat door
slechte berichten. Hoezeer de technologie achter de berichtgeving
ook "state of the art" is, de klacht wordt steeds meer gehoord dat
ze enkel dient om nog meer slecht nieuws te brengen. Volgens
radikaal-constructivistische fundamentalisten zou daar na de zich
momenteel voltrekkende mediawissel verandering in moeten komen.
Terwijl de televisie steeds een altaar van het kwaad bleef, moet de
multimediale settop-box ons naar een betere wereld voeren. De
intelligente televisie zal over een regelaar beschikken die een
welbepaalde emotionele balans creëert. De gebruiker aan de
"stemmingspanelen" van zijn wensmachine wordt een affekt-jockey die
de verschillende polen van banaal en verheven, gezond en pervers,
binnenkant en buitenkant, golven en partikelstromen, het titanische
en het nietige op eigen verantwoordelijkheid aan elkaar smeedt. Pay
per view, surfwatch, kinderoppas en bewijs van persoonlijk stemrecht
zijn de basisingrediënten van de nakende positieve televisie. Een
kapitalisme van pure doorstroming wordt enkel mogelijk dankzij een
verstrekkende veiligheidslogica. "Ons net moet zuiver worden."
XXXVan de Turingmachine tot de deugdmachine evolueerde een digitale
code als ideale basis van een goede berichtgeving. Het elektronische
net moet immers van alle analoge vuiligheid gezuiverd worden.
Perversiteit en vleselijke lust kunnen niet worden gecodeerd. Opdat
het Calvinistische streven naar rijkdom helemaal tot ontplooiing zou
komen, moet de waarde van een bericht worden gemeten volgens de
nutsfactor van de begeerte. "Anti-Christen moeten buiten blijven."

De transformatie van alle gebieden van het netwerk (goederen,
energie, kennis, begeerte) wijst op een absolute monetaire
spiritualiteit. Elke vorm van informatie kan worden vertaald als een
redundantie die in geldwaarde kan worden uitgedrukt. Alles wat niet
in ruilwaarde kan worden gemeten, wordt uit het net geweerd.
Binnenin het netwerk wordt de romantische idee van vrijheid en
gelijkheid van informatie door copyright-oorlogen, standaardisatie
en veiligheidsprotokols brutaal opzij geduwd, of dreigt ze te
verdwijnen in het museum van de netgeschiedenis.

"The Desire to be Wired" is de heimelijke drijfveer van de
informatiemaatschappij. De wil tot aansluiting heeft naast een
sociologische, psychologische en systeemtheoretische ook een
neurologische component. Elektronische nervositeit is het gevolg van
de koppeling tussen libido en elektriciteit. De aandoening lijkt
vanuit een huidige perspectief niet echt ongezond, zolang ze de
produktie maar niet in de weg staat. Vandaag is het niet langer de
verdringing maar de archivering van de ervaring die de vlotte omgang
vergemakkelijkt en aldus de tredmolen van de kapitaalstroom
draaiende houdt. Zuiverheid, veiligheid, geborgenheid en intimiteit
zijn de basisdeugden van de digitale burger. De familie wordt een
tele-arbeidsplaats, een produktiestation van zuivere informatie,
waar de bron van onstuimige energie wordt gefilterd en
gecontroleerd. Vanuit de oerbron van elektronische nervositeit wordt
een universele Turingmachine aangedreven tot het produceren van
maatschappelijke orde. Helemaal aan het eind van de omgeschakelde
black boxes vinden we de ideologie van de digitale creativiteit, die
verantwoordelijk is voor de verhoudingen binnen het net en de
esthetiek van de navigatie.

Het negatieve wordt als oerkracht gezien van de gehele
berichtgevingindustrie. Een samenzwering van postmarxistische
zwartkijkers houdt het bereik van de informatietransactie in haar
greep. Sinds het uiteenvallen van het voormalige Sovjet-rijk (of nog
vroeger) is hun strijd gaan klinken als een soort opdringerig
gemopper, dat de televisiewereld op instinctieve manier het hazepad
deed kiezen van de informatiestroom. Enkel een hernieuwde bezinning
kan de realiteit nog behoeden voor de omschakeling naar de bandeloze
decadentie van 5000 channels. Onder de vlag van een "virtueel
Amerika" werd het cyber-Westen  een transcendente vluchthaven van
positieve energie, die het kwade op veilige afstand houdt in een
analoge omgeving. Het vrolijke technovitalisme gaat ervan uit dat er
een levensprincipe schuilgaat achter de vernetting, dat enkel door
blinde commercialisering kan worden geactualiseerd en aldus als
passende omgeving kan dienen voor de moderne übermensch.

De mensheid als middenklasse heeft eigenlijk alleen goede
bedoelingen. In de berichtgeving krijgen we echter alleen de slechte
dingen te horen. Dat is natuurlijk niet eerlijk. Oorlog, crisis en
catastrofe zijn eigenlijk alleen media-effecten. Wanneer het
getechnologiseerde simulacrum daadwerkelijk de wereld gaat
beheersen, wordt het ook mogelijk om via enkele omgelegde leidingen
of een omgeslagen hendel enkel nog goede dingen te produceren. Net
als de atoombom in de oorsprongsmythe van het net, wordt het slechte
gezien als een indrukwekkende, extra-digitale boeg, waar de hele
wereld van het net automatisch wordt omheen geleid. "You're in
trouble? We'll rout around it."

De gepassioneerde positiviteit van de huidige cybercultuur gaat uit
van het bestaan van een zuivere media-bron. De zonde wordt omgezet
onder invloed van verschillende multimediale bioadaptors, en hangt
niet langer af van communicatie maar van een terugkoppeling die pure
afwezigheid oplevert. In de black box van het zender-ontvanger model
vinden we bedrog, passiviteit en constante ontmoediging. Elke vorm
van tegenspraak, paradox en dialektiek wordt in het archief
geneutraliseerd. Achter alle niet-lineariteit heerst een survival of
the smartest, een model dat het welslagen van een sluwe technologie
met geautomatiseerd levensprincipe voorstaat. Het volgende stadium
van de evolutie belooft een vereniging van natuur en techniek via de
methoden van artificiële bevruchting, chaosonderzoek, implantaten en
ecologische maat